Τον Σεπτέμβριο του 2021 υπεγράφη Μνημόνιο Συνεργασίας από την Πρόεδρο του ΕΚΒΜΜ, καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας ΑΠΘ, κ. Ναταλία Πούλου, και από την Υπουργό Πολιτισμού της Αλβανίας, κ. Elva Margariti, με αντικείμενο τη συνεργασία των δύο μερών στο σχεδιασμό και την υλοποίηση από κοινού έργων αποκατάστασης και συντήρησης μνημείων που βρίσκονται στην Αλβανία, έρευνας και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, ανταλλαγής τεχνογνωσίας, οργάνωσης εκθέσεων και άλλων επιστημονικών δραστηριοτήτων (σεμιναρίων, συμποσίων, διαλέξεων, δημοσιεύσεων κλπ.). Ως πιλοτική δράση συνεργασίας των δύο πλευρών στο πλαίσιο του ανωτέρω Μνημονίου, αποφασίστηκε η εκπόνηση μελέτης και η υλοποίηση του έργου συντήρησης των τοιχογραφιών του Βυζαντινού ναού του Αγίου Νικολάου στο Μεσοπόταμο.

Ο ναός του Αγ. Νικολάου βρίσκεται στο Δελβίνο, στο νότιο τμήμα της Αλβανίας. Πρόκειται για το καθολικό μιας Σταυροπηγιακής Μονής του 13^ου αιώνα από την οποία σώζεται μόνο ο περιμετρικός οχυρωματικός περίβολος με τους πύργους του. Ο ναός αποτελεί πολύ σημαντικό παράδειγμα της αρχιτεκτονικής σχολής του Δεσποτάτου της Ηπείρου, το οποίο ιδρύθηκε από τον Μιχαήλ Άγγελο Κομνηνό Δούκα μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους (1204) με έδρα την Άρτα. Ο ναός είναι δίκλιτος, καλυπτόμενος από τέσσερεις τρούλους και φέρει ιερό διμερές και νάρθηκα τριμερή. Εξωτερικά φέρει πλούσιο κεραμοπλαστικό διάκοσμο και ανάγλυφα μυθικά ζώα, λαξευμένα στους δόμους της τοιχοποιίας. Στο εσωτερικό του διασώζει αποσπασματικά τοιχογραφικό διάκοσμο, αλλά και πολύ σημαντικά μαρμάρινα μέλη. Ακόμη, στο δάπεδο του φέρει συνδυασμό μαρμαροθετημάτων και ψηφιδωτών.

Το μνημείο έχει αναστηλωθεί πρόσφατα από το Υπουργείο Πολιτισμού της Αλβανίας και υπολείπεται η συντήρηση των τοιχογραφιών, των μαρμαροθετημένων δαπέδων καθώς και των μαρμάρινων μελών του, την οποία ανέλαβε να υλοποιήσει το ΕΚΒΜΜ με χρηματοδότηση από το Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού της Ελλάδας. Τον Ιούλιο και τον Σεπτέμβριο του 2022, επιτελείο ειδικών επιστημόνων του ΕΚΒΜΜ, μετά από σχετική άδεια των αλβανικών αρχών, μετέβη στο μνημείο με στόχο την υλοποίηση εργασιών τεκμηρίωσης και διερεύνησης της κατάστασης διατήρησης, της παθολογίας και της τεχνολογίας του διακόσμου. Με βάση τα στοιχεία που συλλέχθηκαν εκπονήθηκε, για λογαριασμό του ΕΚΒΜΜ, από τη Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων του ΥΠΠΟ, μελέτη συντήρησης των τοιχογραφιών και των διακοσμητικών στοιχείων του Ιερού Ναού.

Τον Ιούνιο του 2023, υποβλήθηκε για έγκριση στις αλβανικές αρχές μελέτη συντήρησης των τοιχογραφιών και των διακοσμητικών στοιχείων του Ιερού Ναού. Η μελέτη εκπονήθηκε, για λογαριασμό του Ε.Κ.Β.Μ.Μ., από τη Διεύθυνση Συντήρησης Αρχαίων και Νεοτέρων Μνημείων του ΥΠΠΟ βάσει των στοιχείων που συλλέχθηκαν σε εργασίες τεκμηρίωσης από ειδικούς επιστήμονες του Ε.Κ.Β.Μ.Μ. κατά το προηγούμενο έτος. Μετά τη σχετική έγκριση, τον Μάιο του 2024, ξεκίνησε να προετοιμάζεται η πρώτη φάση συντήρησης των τοιχογραφιών.

Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους αποστολή ειδικών συντηρητών αρχαιοτήτων και έργων τέχνης μετέβησαν στην Αλβανία (27/08- 20/09/2024) και εργάστηκαν, υπό την επίβλεψη της Προϊσταμένης της ΔΣΑΝΜ, Δρ Μ. Μερτζάνη. Κατά αυτήν την περίοδο εργασιών ολοκληρώθηκε η Α΄ φάση εργασιών διερεύνησης και συντήρησης τοιχογραφιών στο καθολικό της Ι. Μ. Αγίου Νικολάου. Πραγματοποιήθηκαν διερευνητικές τομές στο σύνολο των επιφανειών του ναού μέχρι τη στάθμη των 8 μέτρων, η οποία ήταν δυνατόν να προσεγγιστεί με ασφάλεια με τα διαθέσιμα κινητά ικριώματα. Εντοπίστηκε άγνωστος τοιχογραφικός διάκοσμος σε αρκετή έκταση, πραγματοποιήθηκαν, επίσης, εκτεταμένες επεμβάσεις καθαίρεσης των μεταγενέστερων επιχρισμάτων και ασβεστοχρισμάτων, οριοθέτησης, στερέωσης σαθρού υποστρώματος, στερέωσης αποκολλημένου υποστρώματος, περιμετρικών συγκρατήσεων, επιφανειακής αφαλάτωσης και στερέωσης κονιοποιημένου χρωματικού στρώματος. Περαιτέρω, εφαρμόστηκαν μη καταστρεπτικές απεικονιστικές και φασματοσκοπικές μέθοδοι διάγνωσης και τεκμηρίωσης για τον προσδιορισμό της φύσης των χρωστικών των διαφόρων φάσεων τοιχογράφησης, με ιδιαίτερα ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Επίσης, με μη καταστρεπτικές μεθόδους τεκμηριώθηκε η εκτεταμένη παρουσία διαλυτών αλάτων (νιτρικών) στην επιφάνεια και τη δομή των τοιχογραφιών. Από τις εργασίες διερεύνησης αποκαλύφθηκε τοιχογραφικός διάκοσμος σε αρκετά μεγάλη έκταση, ιδίως στα δυτικά και νότια τμήματα του ναού, τα οποία κατά το παρελθόν δεν είχαν καταρρεύσει.

Κατά το διάστημα 10 Ιουνίου – 8 Ιουλίου 2025 έλαβε χώρα η Β΄ φάση εργασιών διερεύνησης και συντήρησης τοιχογραφιών. Πραγματοποιήθηκαν διερευνητικές τομές στα ψηλότερα σημεία του ναού από τη στάθμη των 8 μέτρων και άνω, εκτεταμένες επεμβάσεις καθαίρεσης των μεταγενέστερων επιχρισμάτων και ασβεστοχρισμάτων, καθώς και εργασίες οριοθέτησης, στερέωσης και επιφανειακής αφαλάτωσης. Προς μεγάλη έκπληξη και χαρά όλων, φέτος εντοπίστηκαν αρκετές τοιχογραφίες, άγνωστες στη μέχρι τώρα έρευνα του μνημείου. Με αφορμή την ολοκλήρωση των εργασιών αυτής της φάσης, στις 5 Ιουλίου πραγματοποιήθηκε επίσκεψη στο μνημείο της Ελληνίδας Πρέσβεως κ. Κωνσταντίνας Καμίτση και του Γενικού Προξένου της Ελλάδας στο Αργυρόκαστρο κ. Σωκράτη Σουρβίνου, παρουσία του δημάρχου Φοινικέων κ. Ρωμαίου Τσάκουλη και των συνεργατών τους καθώς και της Διευθύντριας του Ε.Κ.Β.Μ.Μ., δρος Φλώρας Καραγιάννη. Στο πλαίσιο της επίσκεψης όλες οι πλευρές εξήραν το πολύ σοβαρό έργο που επιτελείται στο μνημείο από τους συνεργάτες του Ε.Κ.Β.Μ.Μ. και διατυπώθηκαν ευχαριστίες προς την αλβανική πλευρά για την αγαστή συνεργασία. Οι εργασίες συντήρησης των τοιχογραφιών προγραμματίζεται να συνεχιστούν και να ολοκληρωθούν το 2026. Σε όλα τα στάδια οργάνωσης και σχεδιασμού του έργου υπήρξε εξαιρετική η συνεργασία του Ε.Κ.Β.Μ.Μ. με το Ινστιτούτο Μνημείων της Αλβανίας. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν επίσης, η συνδρομή του δήμου Φοινικέων σε πρακτικά ζητήματα, καθώς και η ουσιαστική υποστήριξη του έργου από την ελληνική πρεσβεία στα Τίρανα και το Γενικό Προξενείο Αργυρόκαστρου.